Mijn eindwerk 'Met vallen en opstaan' is het verslag van een zoektocht naar het eeuwenoude en wijdverspreide genezingsritueel. Op de vraag of er een link is met de huidige muziektherapie vond ik een antwoord in iets dat fundamenteel is voor de mens, namelijk het individuatie- en socialisatieproces van een kind.
In een eerste stadium vlak na de geboorte leven moeder en kind nog in een symbiose. Het is de taal, die geïntroduceerd wordt door de vader, die het kind los maakt van de moeder en bindt aan de cultuur. Deze vroegkinderlijke relationele ervaringen hebben een grote invloed op het verdere leven. Het is in deze eerste levensjaren dat het kind zich het symboliseren of mentaliseren eigen maakt, wat een beschermende functie heeft bij het in de wereld staan. Wanneer deze bescherming niet optimaal is, zoals bijvoorbeeld bij mensen met een persoonlijkheidsstoornis, merken we dat er een grote kloof is tussen het affectieve en de taal waardoor deze mensen vlugger overspoeld raken door prikkels en impulsen.
Hierbij beschouw ik het individuatie- en socialisatieproces als een gebeuren dat wordt begeleid door muziek en dans. Deze hebben dankzij hun specifieke kenmerken de capaciteit ons terug te voeren naar het symbiotische tussen moeder en kind. Tegelijk is ook de rol van de vader erin vervat dankzij de muzikale vorm. Wanneer de muziek stopt worden we weggetrokken uit de ervaring op te gaan in het geheel en weer in de gemeenschap geplaatst. We kunnen dus stellen dat muziek en dans het mogelijk maken het individuatieproces opnieuw te doorlopen, een eigenschap waarvan zowel in de muziektherapie als in het traditionele genezingsritueel dankbaar gebruik wordt gemaakt.
De beide behandelingsmethoden zijn gebaseerd op drie pijlers die we ook binnen de psychoanalyse terugvinden. De eerste hiervan is het therapeutisch kader dat gehandhaafd wordt in de muziektherapie en dat overeenkomsten vertoont met het vaste verloop van het ritueel. Een tweede pijler is de therapeutische relatie die dankzij het werken met overdrachten de oorspronkelijke band met de ouders opnieuw aanwezig kan stellen. Een ritueel betekent eveneens een terugkeer naar het begin aangezien het een eerbetoon is aan de Goden, de oorsprong van alle leven. De laatste pijler is de muzikale improvisatie (de vrije associatie) of de extatische dans in het traditionele genezingsritueel. Het kernmoment is het ogenblik dat de danser zichzelf verliest in de muziek en in trance op de grond valt. De mens die zich aan het einde van zijn krachten voelt, moet door een ritueel van symbolisch sterven en herboren worden zodat hij als een pasgeboren kind de kans heeft zich terug in te schrijven in de cultuur. In de muziektherapie herkennen we de beweging van 'vallen en opstaan'. Nadat therapeut en patiënt in de muziek het moment ervaren hebben op te gaan in een groter geheel, komt het erop aan deze eenheid weer op te geven en op zoek te gaan naar een muzikale vorm. Pas als deze gevonden is, kan de improvisatie tot een einde komen, waardoor er ruimte ontstaat voor een verbale reflectie op het niveau van het symbolische.
Tot zover kwamen vooral de gelijkenissen aan bod. De wezenlijke verschillen ontdekte ik tijdens het werken met een groep patiënten met een persoonlijkheidsstoornis. In de twee sessies die ik bespreek met een tussenperiode van enkele weken is een opvallende verandering merkbaar. Toch is dit geen definitieve verbetering zoals bij het traditionele ritueel het geval was. De groep 'hervalt' regelmatig in een erg afwerend repetitief improviseren waarover niets kan gezegd worden. Genezingsrituelen zijn werkzaam binnen een bepaalde cultuur, ze zijn ingebed in een eeuwenoud geloof waarvan we het dan ook niet mogen losmaken. Onze huidige maatschappij kent minder bakens dan de traditionele gemeenschap, waardoor het opbouwen van een eigen identiteit een pak moeilijker is geworden.
Zonder de eigenheid van deze twee behandelingsvormen te verloochenen, zijn de overeenkomsten die ze vertonen erg waardevol. Ook al is muziektherapie in de vorm die wij nu kennen erg recent ontstaan, het is gebaseerd op dezelfde principes als genezingsrituelen die hun effectiviteit door de eeuwen heen aangetoond hebben. De kern ervan zijn muziek en dans die de kracht hebben ons tot mens te maken.